اخبار ویژه
IMAGE
پیام وزیر بهداشت؛ اجتماعی شدن سلامت یکی از اصلی ترین حلقه های تامین سلامت جامعه است
اجتماعی شدن سلامت یکی از اصلی ترین حلقه های تامین سلامت جامعه است دکتر هاشمی در این پیام، با بیان این‌ که اجتماعی شدن سلامت یکی از اصلی‌ترین حلقه‌های تامین سلامت... ادامه مطلب...

دکتر حسین ملک افضلی استاد اپیدلوژی و آمار و مشاور معاون اجتماعی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

تنظیم: تکتم پیکانی

پس از کنفرانس آلماآتا، استراتژی بهداشت برای همه در تمام دنیا پیگیری می‌شد. در آن زمان مساله اصلی مواجهه با بیماری‌های واگیردار بود که به کمک توسعه علم پزشکی و پیشرفت‌های تکنولوژی، این مساله تا حد زیادی حل شد. انجام واکسیناسیون، استفاده از آنتی بیوتیک‌ها، مراقبت‌های دوران بارداری و ابتدای کودکی، مداخلاتی نظیر افزودن کلر به آب آشامیدنی، درمان اسهال و .. از جمله اقداماتی بود که بسیاری از مشکلات را کنترل و حل می‌کرد. در واقع در این دوره با عامل بیماری‍‍زا (Agent) مبارزه می‌شد.

در اوایل دهه شصت و پس پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، در کنار توسعه علم طب، توجه به محرومین ، عاملی بود که نقش مهمی در ارتقا وضعیت سلامتی جامعه ایفا کرد.

اما امروزه به دلیل توسعه زندگی شهری، انواع دیگری از  بیماری‌ها رایج شده به طوری‌که مساله مهم حال حاضر، شیوع  بیماری‌های غیر واگیر است. شواهد نشان‌ می‌دهد استراتژی مراقبت‌های اولی ) (PHC به تنهایی برای مقابله با این بیماری‌ها کارساز نیست بلکه لازم است به ریسک فاکتورها و تعیین کننده ها توجه شود. در این بین، مهمترین تعیین کننده‌ها، عوامل اجتماعی موثر بر سلامت هستند.

بر این اساس، برای موثر واقع شدن اقدامات در جهت ارتقا سلامتی باید بر تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت که انواع عوامل ساختاری چه در سطح خرد و چه در سطح کلان را در بر‌می‌گیرد، متمرکز شویم. سیاست‌ها و برنامه‌های کلی یک حکومت، عوامل اجتماعی سیاسی و فرهنگی و شیوه‌های زندگی مردم، محیط زیست از جمله مولفه‌های اجتماعی سلامت می‌باشند. در واقع، هر چقدر روی سبک زندگی سالم تاکید کنیم اما برای مسائلی نظیر وضعیت ترافیک، حمل و نقل، صادرات و واردات و کیفیت مواد غذایی، و مشکلاتی نظیر بیکاری، فقر و ..  قوانین کنترلی و راهکارهای موثر نداشته باشیم، نمی‌توانیم وضعیت سلامت را بهبود بخشیم.

 امروزه سلامتی، موضوعی نیست که تنها با مداخلات پزشکی و اعمال جراحی و تجویز دارو بتوان با آن برخورد کرد بلکه مستلزم مشارکت همگان در قالب سیاست «سلامت برای همه» و استراتژی «همه برای سلامت» است. توضیح اینکه، در بحث مراقبتهای بهداشتی اولیه نیز از همان ابتدا، بحث مشارکت سطوح مختلف جامعه اعم از مردم و مسئولینِ سازمان‌ها و نهادها مطرح بود، اما از آنجا که ماهیت مشکلات به صورتی بود که با مداخلات پزشکی و  تکنولوژیک قابل حل بود، توجه چندانی به موضوع مشارکت نمی‌شد. اما واقعیت این است که امروزه هر چقدر بیشتر به تکنولوژی متوسل شویم، بیشتر در آن غرق خواهیم شد و نتیجه آن نیز تحمیل هزینه های سنگین به نظام سلامت است.

تحول نظام سلامت، مستلزم تحول بنیادین در رویکردها نسبت به موضوع سلامتی است. این تحول بنیادین را می‌توان به یک خانه تکانی  اساسی در بخش سلامت تشبیه کردند که با تغییرات کوچک میسر وو نیازمند اصلاحاتی بنیادین است. برخی از مصادیق این اصلاحات عبارتند از اصلاح کریکولوم های آموزشی، تربیت نیروی انسانی مرتبط، تدوین برنامه‌ها و شاخص‌های جدید .

  •  اجتماعی شدن نظام سلامت

اجتماعی سازی سلامت یک اصطلاح عمومی است که عملیاتی کردن آن مستلزم دقت و تلاش بسیار است. در واقع اجتماعی سازی نظام سلامت، یک MUST است و حتما باید انجام شود. در دنیای امروز کمپانی‌های دارویی و تجهیزات پزشکی در کشورهای توسعه یافته هر روز تولیدات جدیدی خلق می‌کنند و حجم انبوهی از این تولیدات به کشورهای در حال توسعه تحمیل می‌شود. این هزینه‌ها می‌تواند هر نظام سلامتی را از پای درآورد، چنانکه حتی نظام بهداشتی کشوری مانند ایلات متحده امریکا را مستاصل کرده است. بنابراین برای مقابله با چنین شرایطی، لازم است تغییرات بنیادین صورت گیرد و درباره راهکارهای عملی و اجرایی برنامه اجتماعی شدن نظام سلامت به طور جدی اندیشیده شود.

توضیح اینکه، در اینجا  «نظام سلامت» تنها شامل «وزارت بهداشت (بخش سلامت)» نیست، بلکه تمام بازیگران عرصه سلامت را در برمی‌گیرد که عبارتند از از بخش‌ دولتی و بخش خصوصی و نیز خود مردم. بنابراین «نظام سلامت» فراتر از «بخش سلامت» است.

 

با این توضیح، برای اجتماعی سازی سلامت، لازم است ابتدا،

  •  ظرفیت‌ها و نیروهای موجود در جامعه، شناسایی شوند.

  • ظرفیت‌ها، سازماندهی شوند.

  • نیروها، توانمند شوند.

  • در فرایندهای تصمیم گیری در نظام سلامت مشارکت داده شوند.

در حال حاضر، برخی از این ظرفیت‌ها، شناسایی شده‌اند مانند خیرین و سمن ها. سوال اینجاست که آیا این گروه، به قدری توانمند شده اند که از قابلیت‌های آنها استفاده بهینه شود؟ در راستای هدف اجتماعی سازی سلامت، برای نمونه، باید بیندیشیم که چگونه ساختار خیریه‌ها و سمن‌ها را بهینه کنیم؟ چگونه از همکاری سایر بخش‌های دولتی و خصوصی و حتی ساختارهای بین المللی برای بهبود وضعیت محیط زیست، حمل و نقل، تغذیه، سوادآموزی و... بهره‌مند شویم.

  • تعیین‌کننده های اجتماعی سلامت

از الزامات اجتماعی شدن سلامت، توجه به هر چهار بُعد سلامتی اعم از سلامت جسمانی، روانی، اجتماعی و معنوی است. برای مثال لازم است در خدماتی که در PHC ارائه می‌شود، برنامه‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی نیز ادغام شود. در واقع امروزه، نمی‌توان خدمات مراقبتهای اولیه را ارائه کرد اما در آن به مسائل اجتماعی توجه نداشت.

نکته دیگر در بحث اجتماعی سازی سلامت، توجه به «تعیین کننده‌های اجتماعی سلامت»  (SDH) است. در واقع در کنار ساختارهایی نظیر خانه بهداشت یا مراکز بهداشتی و درمانی لازم است توسعه رویکرد SDH را نیز در دستور کار داشته باشیم و به جای دیدگاه سلامت نگر، دیدگاه توسعه نگر داشته باشیم. یک الگوی پیاده سازی شده چنین دیدگاهی، طرح توسعه بهينه سلامت محله در یزد ( طرح تبسم) است. در این مدل مشاركت مردم يزد جلب شده است و می تواند الگويى براى كل كشور باشد.

لازم است در کنار شاخص‌های متعارف نظیر مرگ و میر کودکان، مادران،  بار بیماری‌ها و ناتوانی، باید به شاخص‌های SDH نیز توجه شود، مانند فقر، بیکاری، ترک تحصیل، رفع تبعیض‌ها و نابرابری‌های اجتماعی و .. که ریشه و پایه بسیاری از مشکلات سلامتی هستند.

  •  جامعه پزشکی و رویکرد مولفه های اجتماعی سلامت

در حوزه پزشکی، اصلاحاتی در کریکلوم آموزشی می‌تواند مفید باشد. پزشک باید شیوه برقراری ارتباط با بیمار را بداند. باید تلاش کرد، دوره پزشکی به گونه ای تدوین و اجرا شود که دانشجوی پزشکی در نهایت مانند یک «حکیم باشی» رفتار کند. بدیهی است این هدف به یکباره و ناگهانی محقق نمی‌شود بلکه در طول دوران تحصیل باید تمهیدات لازم اندیشیده شود، برای مثال بیمارستان‌ها به جای مکانی برای درمانگری باید مروج سلامتی باشند که این موضوع در رویکرد Health Promoting Hospitals (HPH)  مطرح است. باید سازوکاری اندیشید که بیمار حتی پس از ترخیص، پیگیری شود و چنانچه نیازی داشته باشد، مورد حمایت قرار گیرد. برای این منظور، در پرونده بیمار، در کنار تاریخچه بیماری، پارامترهای تشخیصی و  آزمایشگاهی و اطلاعاتی از این دست، لازم است  برخی متغیرهای SDH نیز ثبت شود.

اجرایی شدن چنین برنامه‌هایی مستلزم این است که  سازمان ارزش‌های جدیدی بیافریند. برای مثال، در حال حاضر برای فعالیت‌های فرهنگی اعضا محترم هیات علمی امتیاز در نظر گرفته شده است، می توان نظیر چنین امتیازاتی را برای آن دسته از افرادی‌که در جهت ترویج رویکرد SDH تلاش می‌کنند در نظر گرفت.

  • پژوهش در مولفه های اجتماعی سلامت

در حیطه پژوهش نیز، می‌توان تحقیقات را به سمت نیاز جامعه جهت داد، نه اینکه صرفا پژوهشی انجام شود که منجر به چاپ مقاله گردد. پژوهش‌ها باید مساله محور باشند. از جمله روش‌های مناسب برای پژوهش در زمینه SDH، تحقیقات مبتنی بر مشارکت مردم (CBPR) است ‌که جامعه مورد پژوهش، خود به عنوان شریک پژوهشی در کنار محقق قرار می‌گیرد. البته لازم است که مدل‌های مختلفی برای جلب مشارکت مردم طراحی و آزمون شوند. همچنین، تحقیقاتی از نوع Health system research (HSR) می‌تواند کمک کننده باشد، پژوهش‌هایی که چالش‌های پیش روی بخش سلامت کشور را در نظر داشته و پاسخگوی نیازهای مردم باشد. بر این اساس برای اجتماعی شدن سلامت، لازم است هر دو نوع تحقیقات اعم از CBPR و HSR  تقویت و تشویق شوند.

در پایان لازم به ذکر است، اگر تمام آنچه که گفته شد انجام شود اما اصول اخلاقی و حقوق شهروندی رعایت نشوند، ایمنی لازم در جامعه به وجود نخواهد آمد. برای اجتماعی سازی سلامت لازم است از الگوی «مثلثی که کوهها را جابجا می‌کند» بهره گرفت.

 

 

 

 

 

 

 


مهربانی
IMAGE
اهدای اعضای کودک ۵ ساله مرگ مغزی به دو بیمار نیازمند در ...
سه شنبه, 06 شهریور 1397
اهدای اعضای کودک ۵ ساله مرگ مغزی   اعضای کودک ۵ ساله مرگ مغزی، به نام نازنین ‌زهرا رستمی، به دو بیمار نیازمند... ادامه مطلب...
IMAGE
نوجوان مرگ مغزی به ۵ بیمار زندگی دوباره بخشید
شنبه, 20 مرداد 1397
اهدای اعضای جوان مرگ مغزی در داتشگاه علوم پزشکی مشهد، موجب نجات و ادامه زندگی ۵ بیمار نیازمند به عضو شد. مسئول... ادامه مطلب...